ศัพสังคีต

= **ศัพท์สังคีต ** คือ ภาษาเฉพาะที่ใช้พูดกันในวงการดนตรีไทย ซึ่งเป็นที่รู้กันว่าหมายความถึงอะไร หรือให้ปฏิบัติอย่างไร จะนำมาอธิบายเฉพาะคำที่มีกล่าวไว้ในบทข้างต้น ดังต่อไปนี้ = = **กรอ ** ๑. เป็นวิธีบรรเลงของเครื่องดนตรีประเภทตี (เช่น ระนาด ฆ้องวง) อย่างหนึ่งซึ่งใช้วิธีตี ๒ มือ สลับกันถี่ๆ โดยใช้มือซ้ายกับมือขวาตีมือละเสียง เป็นคู่ ๒ = =คู่ ๓ คู่ ๔ คู่ ๕ คู่ ๖ และคู่ ๘ = =๒. เป็นคำเรียกการดำเนินทำนองเพลงที่ใช้เสียงยาวๆ ช้าๆ เพลงที่ดำเนินทำนองอย่างนี้เรียกว่า "ทางกรอ" ที่เรียกอย่างนี้ก็ด้วยทำนองที่มีเสียงยาวๆ นั้น = =เครื่องดนตรีประเภทตี ต้องตีกรอ (ดังข้อ ๑) เพราะไม่สามารถจะทำเสียงยาวอย่างพวกเครื่องสีเครื่องเป่าได้ = =เก็บ ได้แก่ การบรรเลงที่สอดแทรกเสียงให้มีพยางค์ถี่ขึ้นกว่าเนื้อเพลงธรรมดา เช่นเนื้อเพลงเดินทำนองห่างๆ ได้ ๔ พยางค์ การเก็บก็จะแทรกแซงถี่ขึ้นเป็น ๑๖ = =พยางค์ ซึ่งมีความยาวเท่ากัน (ดูโน๊ตเปรียบเทียบกับเนื้อเพลงที่คำว่าเนื้อ) = = **คู่ ** หมายถึง ๒ เสียงและเสียงทั้งสองนี้จะบรรเลงพร้อมกันก็ได้หรือคนละทีก็ได้เสียงทั้งสองห่างกันเท่าใดก็เรียกว่าคู่เท่านั้น แต่การนับจะต้องนับเสียงที่ดังทั้ง = =สองรวมอยู่ด้วยกัน เช่น เสียงหนึ่งอยู่ที่อักษร บ อีกเสียงหนึ่งอยู่ที่อักษร พการนับก็ต้องนับ บ เป็น ๑ แล้ว ป เป็น ๒ ๓ผ ๔ฝ และ ๕พ คู่เช่นนี้ = =ก็เรียกว่า "คู่ ๕" = = **จังหว **ะ หมายถึง การแบ่งส่วนย่อยของทำนองเพลง ซึ่งดำเนินไปโดยสม่ำเสมอ ทุกๆระยะที่แบ่งนี้ คือ จังหวะ = =จังหวะที่ใช้ในการบรรเลงดนตรีไทย แยกออกได้เป็น ๓ อย่าง คือ = =<span style="color: #0009ff; font-family: 'Angsana New','serif'; font-size: 19px;">๑. การแบ่งระยะที่มีความรู้สึกอยู่ในใจ แม้จะไม่มีสัญญาณอะไรตีเป็นที่หมายก็มีความรู้สึกแบ่งระยะได้อย่างสม่ำเสมอ ซึ่งจะกำหนดแบ่งระยะถี่หรือห่างอย่างไร = =<span style="color: #0009ff; font-family: 'Angsana New','serif'; font-size: 19px;">ก็แล้วแต่ถนัด อย่างนี้เรียกว่า "จังหวะสามัญ" หรือจังหวะทั่วไป = =<span style="color: #0009ff; font-family: 'Angsana New','serif'; font-size: 19px;">๒. การกำหนดแบ่งระยะนั้น ใช้เสียงฉิ่งที่ตีเป็นที่หมาย เสียงที่ตีดัง "ฉิ่ง" เป็นจังหวะเบา และเสียงที่ตีดัง "ฉับ" เป็นจังหวะหนัก ซึ่งจังหวะหนักเป็นสำคัญ = =<span style="color: #0009ff; font-family: 'Angsana New','serif'; font-size: 19px;">กว่าจังหวะเบา = =<span style="color: #0009ff; font-family: 'Angsana New','serif'; font-size: 19px;">๓. กำหนดเอาเสียงตีของตะโพน หรือสองหน้า หรือกลองแขกซึ่งเรียกว่า"หน้าทับ" เป็นที่หมายเมื่อตะโพนหรือสองหน้าหรือกลองแขกตีไปจบกระบวนครั้งหนึ่ง ก็กำหนดว่าเป็นจังหวะหนึ่ง ตีจบไป ๒ ครั้งก็ถือว่าเป็น ๒ จังหวะตีจบไปกี่ครั้งก็ถือว่าเป็นเท่านั้นจังหวะ จังหวะอย่างนี้เรียกว่า "จังหวะหน้าทับ" = = **<span style="font-family: 'Angsana New','serif'; font-size: 19px;">ตับ **<span style="font-family: 'Angsana New','serif'; font-size: 19px;"> หมายถึง เพลงหลายๆ เพลง ที่นำมาร้องหรือบรรเลง ติดต่อกันไป เหมือนอย่างปลาหลายๆ ตัว เอาไม้คาบให้เรียงติดกัน ก็เรียกว่า ตับ หรือใบจากหลายๆใบนำมาเย็บให้เรียงติดกัน ก็เรียกว่า ตับจาก เพลงที่เรียงติดต่อกันเป็นตับนี้ยังแยกออกได้เป็น ๒ ชนิด คือ = =<span style="color: #0009ff; font-family: 'Angsana New','serif'; font-size: 19px;">๑. ตับเพลง ได้แก่ เพลงที่นำมาร้องหรือบรรเลงติดต่อกันนั้น ต้องเป็นเพลงอัตราเดียวกัน ๒ ชั้นก็ ๒ ชั้นทุกเพลง หรือ ๓ ชั้นก็ ๓ ชั้นทุกๆ เพลง และ = =<span style="color: #0009ff; font-family: 'Angsana New','serif'; font-size: 19px;">ทำนองที่ติดต่อกันได้สนิทสนม ส่วนใจความของบทร้องอาจเป็นคนละเรื่องหรือคนละตอนก็ได้ ไม่ถือเป็นสิ่งสำคัญ = =<span style="color: #0009ff; font-family: 'Angsana New','serif'; font-size: 19px;">๒. ตับเรื่อง เพลงที่นำมารวมร้องหรือบรรเลงติดต่อกันนั้น ต้องมีบทร้องเป็นเรื่องเดียวกัน และดำเนินไปโดยลำดับ ฟังได้ความเป็นเรื่องเป็นราว ส่วน = =<span style="color: #0009ff; font-family: 'Angsana New','serif'; font-size: 19px;">ทำนองเพลงจะเป็นชั้นเดียว ๒ ชั้น หรือจะลักลั่นกันอย่างไรก็ได้ทั้งนั้น ไม่ถือเป็นสิ่งสำคัญ = = **<span style="font-family: 'Angsana New','serif'; font-size: 19px;">เถา **<span style="font-family: 'Angsana New','serif'; font-size: 19px;">คือเพลงที่เป็นเพลงเดียวกัน แต่มีอัตราลดหลั่นกันตามลำดับเช่น ๓ ชั้น ๒ ชั้นและชั้นเดียว อัตราที่ลดหลั่นกันนี้ต้องไม่น้อยกว่า ๓ อันดับ และต้องร้องหรือ = =<span style="color: #0009ff; font-family: 'Angsana New','serif'; font-size: 19px;">บรรเลงติดต่อกัน โดยไม่เว้นระยะหรือมีเพลงอื่นมาแทรก เหมือนชามรูปเดียวกัน ๓ ขนาด มีใหญ่ กลาง และเล็ก นำมาซ้อนกัน หรือวางเรียงกัน ก็เรียกว่า = =<span style="color: #0009ff; font-family: 'Angsana New','serif'; font-size: 19px;">เถา หรือ ๓ ใบเถา = = **<span style="font-family: 'Angsana New','serif'; font-size: 19px;">ทาง **<span style="font-family: 'Angsana New','serif'; font-size: 19px;"> คำนี้มีความหมายแยกได้เป็น ๓ ประการคือ = =<span style="color: #0009ff; font-family: 'Angsana New','serif'; font-size: 19px;">๑. หมายถึงวิธีดำเนินทำนองโดยเฉพาะของเครื่องดนตรีแต่ละชนิด เช่น ทางระนาดเอก ทางระนาดทุ้ม ทางซอด้วง ทางจะเข้ ซึ่งแต่ละชนิดก็มีวิธีดำเนิน = =<span style="color: #0009ff; font-family: 'Angsana New','serif'; font-size: 19px;">ทำนองของตนต่างๆ กัน (ดูโน๊ตเปรียบเทียบกับเนื้อเพลงที่คำว่าเนื้อ) = =<span style="color: #0009ff; font-family: 'Angsana New','serif'; font-size: 19px;">๒. หมายถึงวิธีดำเนินทำนองของเพลงที่แต่งขึ้นโดยเฉพาะ เช่น ทางของครูคนนั้น ทางของครูคนนี้ หรือทางเดี่ยว ทางหมู่ และทางกรอ เป็นต้น = =<span style="color: #0009ff; font-family: 'Angsana New','serif'; font-size: 19px;">๓. หมายถึงระดับเสียงที่บรรเลง ซึ่งแต่ละทางเป็นคนละเสียง และมีชื่อเรียก = =<span style="color: #0009ff; font-family: 'Angsana New','serif'; font-size: 19px;">เป็นที่หมายรู้กัน เช่น ทางเพียงออล่าง ทางใน และทางกลาง เป็นต้น = = **<span style="font-family: 'Angsana New','serif'; font-size: 19px;">ทำนอง **<span style="font-family: 'Angsana New','serif'; font-size: 19px;">ได้แก่ เสียงสูงๆ ต่ำๆ ซึ่งสลับสับสนกัน และมีความสั้น ยาว หนัก เบา ต่างๆแล้วแต่ความประสงค์ของผู้แต่ง = =<span style="color: #0009ff; font-family: 'Angsana New','serif'; font-size: 19px;">เนื้อ คำนี้แยกความหมายออกได้เป็น ๒ อย่าง คือ = =<span style="color: #0009ff; font-family: 'Angsana New','serif'; font-size: 19px;">๑. หมายถึง บทประพันธ์ที่เป็นถ้อยคำสำหรับร้อง ซึ่งเรียกเต็มๆ ให้ได้ความหมายชัดเจนขึ้นว่า "เนื้อร้อง" = =<span style="color: #0009ff; font-family: 'Angsana New','serif'; font-size: 19px;">๒. หมายถึง ทำนองเพลงที่เป็นเนื้อแท้ คือ ทำนอง ที่มิได้ตกแต่งพลิกแพลงออกไป ถ้าจะเรียกเต็มๆ ให้ได้ความหมายชัดเจนก็ต้องเรียกว่า "เนื้อเพลง" การ = =<span style="color: #0009ff; font-family: 'Angsana New','serif'; font-size: 19px;">ตีฆ้องวงใหญ่ในวงปี่พาทย์โดยปกตินั้น คือ "เนื้อ" (หรือเนื้อเพลง) ส่วนระนาดเอก หรือระนาดทุ้ม หรือเครื่องดนตรีอื่นๆ ซึ่งดำเนินทำนองพลิกแพลงออกไป = =<span style="color: #0009ff; font-family: 'Angsana New','serif'; font-size: 19px;">ตามวิธีการของเครื่องดนตรีชนิดนั้นๆ เปรียบเสมือนหนังที่หุ้มห่อไปตามรูปของเนื้อ = = **<span style="font-family: 'Angsana New','serif'; font-size: 19px;">เพี้ยน **<span style="font-family: 'Angsana New','serif'; font-size: 19px;"> ได้แก่ เสียงที่ไม่ตรงกับระดับที่ถูกต้อง เพี้ยนก็คือผิด แต่เป็นการผิดเพียงเล็กน้อย ไม่ว่าเสียงร้องหรือเสียงดนตรี ถ้าหากว่าไม่ตรงกับระดับเสียงที่ถูกต้องแล้วไม่ว่าจะสูงไปหรือต่ำไป แม้แต่เพียงเล็กน้อยก็เรียกว่า "เพี้ยน" ทั้งสิ้น = = **<span style="font-family: 'Angsana New','serif'; font-size: 19px;">ลูกล้อลูกขัด **<span style="font-family: 'Angsana New','serif'; font-size: 19px;"> เป็นวิธีการบรรเลงทำนองอย่างหนึ่ง ที่แบ่งเครื่องดนตรีออกเป็น ๒ พวกและผลัดกันบรรเลงคนละที พวกหนึ่งบรรเลงก่อนเรียกว่า พวกหน้า อีกพวก = =<span style="color: #0009ff; font-family: 'Angsana New','serif'; font-size: 19px;">หนึ่งบรรเลงที่หลังเรียกว่า พวกหลัง ทำนองที่ผลัดกันบรรเลงนี้ จะเป็นวรรคสั้นๆ หรือยาวๆ ก็ได้ แต่ถ้าเมื่อพวกหน้าบรรเลงไปแล้วเป็นทำนองอย่างใด = =<span style="color: #0009ff; font-family: 'Angsana New','serif'; font-size: 19px;">พวกหลังก็บรรเลงเป็นทำนองอย่างเดียวกันเหมือนการพูดล้อเลียนตามกัน ก็เรียกว่า "ลูกล้อ" ถ้าหากเมื่อพวกหน้าบรรเลงไปเป็นทำนองอย่างหนึ่ง แล้ว = =<span style="color: #0009ff; font-family: 'Angsana New','serif'; font-size: 19px;">พวกหลังแยกทำนองบรรเลงไปเสียอีกอย่างหนึ่ง (ไม่เหมือนพวกหน้า) เหมือนพูดขัดกันก็เรียก "ลูกขัด" ถ้าเพลงใด มีบรรเลงทั้ง ๒ อย่างก็เรียกว่า "ลูก = =<span style="color: #0009ff; font-family: 'Angsana New','serif'; font-size: 19px;">ล้อลูกขัด" =